‘WAS IK MAAR EEN VOGEL’

L'escale filmposter

‘WAS IK MAAR EEN VOGEL’.

Migranten drommen samen in transitzones aan de grenzen van Europa, hopend op een nieuwe toekomst. Wie zijn het? Hoe reizen ze? Waar willen ze naartoe? Hoe overleven ze?

Het thema van het International Film Festival Rotterdam (IFFR) dit jaar was Europa, maar ook wie er allemaal naar Europa toe komen, waarom en hoe deze mensen leven en zich verplaatsen. Het gaat dan automatisch veel over vluchtelingen en illegale verplaatsingen. Langzaam ontstaat er door de grote toestroom aan migranten een tweedeling in de maatschappij van gewenste en niet gewenste mensen, maar is dit wel wenselijk?

Hieronder wordt de identiteit van verschillende groepen vluchtelingen nader belicht en worden recente ontwikkelingen en denkwijzen met betrekking tot migratie met elkaar gecombineerd. Dit alles door een koppeling te maken van de IFFR-documentaire L’escale en enkele documentaires op de Nederlandse publieke omroep aan krantenartikelen en het IFFR-debat ‘The State of Europe’.

Iraanse vluchtelingen in Athene

De vrolijk ogende filmposter van de IFFR-documentaire L’escale kondigt een film aan waarin een kleine groep immigranten moedig samenleeft in een hele kleine ruimte ergens in Athene. De film wijst op een tot voor kort onbekend fenomeen: dat naast Italië en Spanje ook Griekenland door illegale immigranten wordt gebruikt als tussenstop om verder te reizen naar rijkere Europese landen.

Met de camera op zijn schouder filmt Kaveh Bakhtiari, zelf op zijn achtste naar Zwitserland gevlucht, een groepje van een stuk of acht Iraanse vluchtelingen. Omdat zijn neef één van hen was, kon Bahktiari tien maanden met ze samenleven in de primitieve woning. Uit de 350 filmuren die hij maakte, koos hij 100 intense minuten, waarin je iedereen regelmatig in de ogen kijkt en zo ieders karakter een beetje leert kennen. Je bent getuige van hun onzekerheden, hun euforische vreugdes, hun angsten en vooral ook van hun inventiviteit en humor. Zonder dat ze elkaar al van te voren kenden, proberen ze er nu ze op elkaars lip zitten toch het beste van te maken. Als er een ruzie uitbreekt, omdat ze zelfs elkaar niet meer durven te vertrouwen, volgt er daarna een hartverscheurende verzoening.

escale3
Scène uit L’escale

Allen wachten ze maandenlang totdat een groepje smokkelaars een geschikt vals paspoort voor hen gevonden heeft, met een foto van iemand die op hen lijkt. Als het voor een van hen zover is werken ze allemaal samen om hem zo te kleden dat hij aan het profiel van het paspoort kan voldoen. Ze hijsen hem in nette kleren, waarin hij zich totaal niet zichzelf voelt en proberen hem vol nerveus gelach blauwe lenzen in de ogen te plakken. En daar gaat hij, met zijn koffer achter zich aan slepend naar het vliegveld. Zal hij door de douane komen?

Vol spanning wachten de anderen af tot er een levensteken komt, het liefst uit Duitsland of Noorwegen. Soms vernemen ze nooit meer iets van degene met wie ze maandenlang zo intens samenleefden. Maar als het goed gaat zie je de tranen in hun ogen en gloeit de hoop om zelf ook ooit te kunnen vertrekken. Niet voor iedereen is er een geschikt paspoort te vinden en je ziet de innerlijke strijd van degenen die overwegen om terug te gaan, ondanks al het geld dat ze voor hun vlucht betaalden en het onveilige leven dat hen wacht in hun thuisland. Maar soms winnen de wanhoop en de beklemming het van de hoop, want de woning is voor hen een kleine gevangenis. Op straat is er de voortdurende vrees om opgepakt te worden en in huis is er nergens privacy en zijn de omstandigheden af en toe schrijnend.

yasser_fenetre_escale
Scène uit L’escale

Waar hopen de immigranten op in hun nieuwe landen? Allen zijn ze door hun vlucht een groot deel van hun waardigheid verloren, tijdens het maandenlange wachten in hun denkbeeldige gevangenis. Velen hebben familie in andere Europese landen en hadden nooit gedacht dat het zo moeilijk zou zijn om hen te bereiken. In Athene zijn ze niets, ze horen nergens meer bij, ze mogen er niet werken en hebben er geen levenswaardig bestaan. Er is alleen de hoop. Hun identiteit en status hangen samen met de mogelijkheid om wel of niet de grens te kunnen passeren. Daarna kunnen ze proberen een nieuw leven te beginnen, maar hoeveel maanden of jaren kan een mens hierop wachten? En kunnen ze de smokkelaars vertrouwen? Zal er ooit een paspoort komen?

De Spaanse enclaves Melilla en Ceuta in Marokko

ceuta_melillaNiet alleen in Griekenland neemt de druk van de immigratiestroom toe, maar ook op het Italiaanse eiland Lampedusa en in de Spaanse enclaves (of ook wel exclaves) Melilla en Ceuta in Marokko. Wie zijn deze vluchtelingen? Momenteel komen er naar Marokko voornamelijk Syriërs en verder Afrikanen uit landen ten zuiden van de Sahara (Mali, Ivoorkust, Guinea). De Afrikanen hebben maanden door de woestijn gereisd en als ze niet ontvangen worden in de overvolle opvangkampen, klimmen ze desnoods over de hekken met mesjesprikkeldraad heen, zoals recentelijk nog gebeurde bij de bestorming van Melilla door 250 Afrikanen op 17 februari 2014. Nog altijd zijn ze liever gewond in de Spaanse enclaves dan dat ze speelbal zijn van de Marokkaanse politie en gedumpt worden in de Algerijnse woestijn.

migranten klimmen over hek Ceuta
Afrikanen klimmen over de hekken van het opvangkamp in Melilla

De Syriërs zijn vaak al 2 jaar onderweg. Gevlucht voor het geweld in Damascus, Homs en Aleppo zijn ze met hun families via Egypte, Libië en Algerije in Marokko aangekomen. Eenmaal daar worden ze het liefst niet opgevangen in de officiële opvangcentra, want ze willen in de Spaanse enclaves niet als asielzoeker geregistreerd worden en jarenlange asielprocedures afwachten. Nee, ze willen allemaal verder reizen en wachten op een laissez-passer, in moskeeën, in hotels en in illegale opvanghuizen zoals die van de Iraanse immigranten in Athene. Vaak hebben ze voor zo’n 1000 euro een vals Marokkaans paspoort aangekocht en worden er met het overige geld douanebeambten omgekocht. Eens in de zoveel tijd worden er een paar honderd laissez-passers afgegeven, omdat het in de enclaves te vol wordt. De vluchtelingen moeten bij de overtocht beloven om het Spaanse vasteland niet te verlaten, maar bij aankomst controleert niemand ze meer. Zo komen zij Europa in. Wie geld heeft kan verder komen en het gaat hier vaak om redelijk bemiddelde migranten, net als bij de Iraniërs uit L’escale.

Lampedusa

_41965238_italy_lampedusa_map203Ondanks de ontberingen die de Syriërs en Afrikanen doormaken om bij de Spaanse enclaves te komen, lijkt deze weg nog altijd te verkiezen boven die over zee naar het Italiaanse eiland Lampedusa. Filmmaker Gianfranco Rosi (Sacro GRA, Gouden Leeuw Filmfestival Venetië) stelde vast dat de zee om dit eiland heen een grote graftombe is. Op videobeelden van duikteams van de Italiaanse politie zag hij vele verdronken kinderen in scheepswrakken. Het greep hem zo aan dat hij niet zeker weet of hij hier wel een film over kan maken. Zembla meldde in december 2013 dat er in de afgelopen 20 jaar al 20.000 vluchtelingen verdronken in deze wateren. Het VARA-programma onderzocht het bootongeluk in oktober 2013 waarbij 188 van de 400 Syriërs verdronken. In de boot zaten veel stateloze Palestijnse Syriërs, wiens ouders of grootouders naar Syrië zijn gevlucht ten tijde van de stichting van de staat Israël. Hun nakomelingen hebben geen paspoort en worden daarom in Europese landen niet als oorlogsslachtoffers gezien.

immigrants-on-a-boat-2339761
De Italiaanse kustwacht redt overlevenden van de bootramp in oktober 2013

De 400 Syriërs betaalden elk 1000 dollar voor de overtocht naar Italië en vaak betaalden ze ook al geld (zo’n 1600 dollar) om van hun land tot aan de grens Benghazi (Libië) te reizen. Mede omdat enkelen van hen al hun bezittingen hadden omgeruild voor goud en dit mee aan boord hadden werd de boot overvallen. Toen de gezonken boot ontdekt werd door de kustpolitie duurde het drie kwartier voordat er een reddingsactie op gang kwam, omdat de Maltese en Italiaanse autoriteiten niet konden bepalen wie de vluchtelingen zou moeten opvangen. Uiteindelijk kozen ze ervoor om ieder de helft op te nemen van de mensen die na de nog eens 45 minuten wachten nog altijd in leven waren. De 212 overlevenden werden opgevangen, maar klommen vaak al na een uur over de hekken heen, omdat ze absoluut niet geregistreerd wilden worden met hun vingerafdrukken. Hun doel was niet om in Italië te blijven. Velen wilden net als hun landgenoten in de Spaanse enclaves verder naar familie in Noord-Europa (veelal Zweden, Denemarken en Nederland). Sommigen kwamen daar uiteindelijk ook aan, maar de prijs die ze betaalden is veel en veel te hoog. Ze waren gevlucht om een veilig heenkomen te zoeken en nu zijn ze vaak de helft van hun familie verloren.

Vara uitgezet
Scène uit de VARA-serie ‘Uitgezet’

Gewenst of ongewenst

In de nabije toekomst zullen de veiligheidscontroles op luchthavens en in havenplaatsen steeds strenger worden. Van bloedvatherkenning van de hand tot irisscans en gelaatsherkenning. Een enorme kostenpost en een schending van de privacy van alle burgers. En met welk doel? Vluchtelingen zoals de Iraniërs uit L’escale zullen dan niet meer zo makkelijk uit Griekenland kunnen wegkomen. Er zal een totale tweedeling ontstaan van mensen die grenzen mogen passeren en zij die niet dit geluk hebben en soms letterlijk tussen wal en schip vallen.

Er is in alle EU-landen weerstand tegen migratie en rechts-populistische politici blijven deze angst cultiveren. Onder de bevolking blijft de weerstand ook leven. Dat is ook niet zo vreemd, omdat migranten in veel landen gecriminaliseerd worden. Jonge mensen in de kracht van hun leven mogen jarenlang niet werken en worden zo gedwongen op minder legale manieren te overleven. In plaats van absurde bedragen te investeren in veiligheidscontroles zouden we juist meer geld en energie moeten investeren in verbondenheid, zoals schrijfster Rachida Lamrabet opmerkt in een beschouwing over 50 jaar migratie in België. In de driedelige documentaireserie Land van Aankomst (NTR/IKON, januari 2014) wordt erop gewezen dat integratie altijd een conflictueus proces is geweest, maar dat conflicten wel het begin van integratie betekenen. Ons geheugen is te kort, wordt er in het programma gesuggereerd en ondanks dat er steeds tegenstand is tegen nieuwe minderheden die aankomen in ons land, zijn er ook groepen die wij inmiddels tot onze eigen autochtone bevolking zijn gaan rekenen.

Land van aankomst
Scène uit Land van Aankomst: Jamaicanen arriveren in Engeland

Waarom, vraag ik me af, kunnen vluchtelingen in de huidige transitzones geen laissez passer krijgen als ze aantonen ergens een baan te kunnen uitoefenen, zoals de situatie was toen Europese burgers tijdens de Tweede Wereldoorlog in de transitzone Marseille wachtten op een laissez passer om in een ander continent een nieuw leven te beginnen? Of zoals gebeurde in de jaren ’60 toen wij zelf gastarbeiders nodig hadden. Destijds waren er in Marokko en Tunesië provisorische arbeidsbureaus waar nieuwe arbeidskrachten geselecteerd werden. Zodra ze aangenomen waren, mochten ze mee op een georganiseerde bootreis naar Nederland. Moeten wij mensen die in nood verkeren en een veilig heenkomen zoeken ook niet beter helpen en hun reizen naar Europa in goede banen leiden, in plaats van jonge kinderen te laten verdrinken? Werk hebben we ze in de huidige crisisperiode niet in gelijke mate te bieden als in de jaren ’60, maar een minder traumatische vluchtweg wel. Uiteraard zullen er dan economische vluchtelingen bij komen, maar hoofdzaak is dat politieke vluchtelingen veilig geholpen worden. Waarom zijn er geen organisaties die dit in goede banen leiden? Die uitzoeken of er vacatures opgevuld kunnen worden? Waarom wordt alles gelijk gecriminaliseerd? En waarom regeert de angst dat deze mensen onze banen innemen?

maxresdefault
Filmmaakster Xiaolu Guo op IFFR 2014

Verrijking en inspiratie

‘Als je mensen wegdrukt druk je je eigen toekomst weg’, zegt de Britse filmmaakster Xiaolu Guo in het IFFR-debat The State of Europe. Het is een misvatting te denken dat een land het bezit is van haar autochtone inwoners, zeggen zowel Rachida Lamrabet als Xiaolu Guo. Het is niet meer van deze tijd om iedereen één identiteit toe te schrijven. We zouden juist het begrip ‘transnationaliteit’ moeten promoten, zegt Guo. Juist doordat mensen bi- of zelfs tricultureel zijn worden veel nieuwe initiatieven geboren en zien we de laatste jaren veel creatief talent ontstaan. Veel biculturele musici, filmmakers, schrijvers, politici en ondernemers inspireren een groot aantal mensen. Denk aan regisseurs Steve McQueen (12 years a slave) en Fatih Akın (Gegen die Wand), schrijver Amin Maalouf (De ontheemden) en nog vele vele anderen.

Enkele landen beginnen dit nu in te zien en gaan ondernemers werven, al heeft dit nog vaak economische redenen. In Spanje en Portugal wordt gevraagd om bemiddelde migranten die investeringen in de twee landen kunnen doen. Dit zal steeds meer de trend worden en economische, sociale en raciale grenzen zullen belangrijker gaan worden dan fysieke grenzen (zoals in ‘Tegenlicht: het Veiligheidscomplex’ gesuggereerd wordt). Maar is niet iedereen gelijk geboren en heeft niet iedereen een gelijke waardigheid en gelijke rechten? Ook de armste en minst ontwikkelde mensen hebben het recht om een nieuwe kans te krijgen en in een veilig land een menswaardig bestaan op te bouwen.

Ahmed
Scène uit ‘Uitgezet’: Achmed in Kirkuk (Irak).

Vluchtelingen zoeken bescherming en wij moeten ze die geven, niet tijdelijk, tot het weer veilig geacht wordt in hun landen, maar permanent. Eenmaal gevlucht en al jaren wachtend op een verblijfsvergunning met schoolgaande kinderen is terugkeer voor vluchtelingen vaak traumatisch en zorgt voor veel psychologische schade. Het VARA-programma Uitgezet volgde in juni en juli 2013 enkele asielzoekerskinderen die Nederland na een aantal jaren hadden moeten verlaten. Eenmaal terug in Irak, Afghanistan en Angola moesten ze met hun gezinnen veelal opnieuw vluchten, omdat ze door hun landgenoten als verraders werden gezien. Er werden stenen in hun woningen gegooid, of erger. Wegens diefstal, ontvoeringen en moorden leven de kinderen vaak in een voortdurende angst, die op een zeker moment hun veerkracht breekt. Achmed (16) uit Dronten moest nadat hij bijna 8 jaar in Nederland woonde terug naar Kirkuk (Irak) en zegt een jaar later: ‘Je voelt je nooit thuis, de mensen die hier wonen ook niet. Dat kan ook niet, alles is van steen, er is geen gras en er zijn steeds aanvallen en bommen.’ Hij voelt zich niet veilig. Hij spreekt geen Arabisch en kan niet naar school, terwijl hij in Nederland op de Havo zat. Hij denkt veel na en is een stille jongen geworden, terwijl hij in Nederland altijd vrolijk en actief was. Zijn zus had bijna eindexamen op de modeacademie gedaan en is nu uitgehuwelijkt vanwege een vete in de familie. Haar toekomst is in duigen gevallen. ‘Was ik maar een vogel’, zegt ze. Laten we open staan voor de verrijking die immigranten onze wereld kunnen bieden en hen de bescherming geven die ze nodig hebben.

Bronnen:
- IFFR: Kaveh Bakhtiari, L’Escale, Kaléo films, 2013.
- Sylvia Grandgirard, ‘Le rêve européen: L’escale’. Abus de Ciné, november 2013.
- Cédric Lépine, ‘L’Escale, une vision iranienne de la clandestinité’, Visions du Sud, mei 2013.
- Zembla ‘Fatale overtocht’, VARA, 12 december 2013.
- Tegenlicht: ‘het Veiligheidscomplex’, VPRO, 9 februari 2014.
- “‘Prikkeldraad weerhoudt niemand’ Syriërs zoeken toevlucht in Spaanse enclaves.” Volkskrant, 25 jan 2014.
- 'Mijn film is het echte Rome (Gianfranco Rosi/Sacro Gra).’ Volkskrant 27 jan 2014.
- ‘Uitgezet’, VARA, 26 juni, 3, 10, 17 juli 2013.
- ‘Land van Aankomst’, René Roelofs/Paul Scheffer, NTR/IKON, 8, 15 en 22 januari 2014.
- Rachida Lamrabet, ‘50 jaar migratie, valt er iets te vieren?’, DeRedactie.be, 17 februari 2014.
- IFFR-debat ‘The State of Europe’, 30 januari 2014, 16.00 uur: terug te kijken op: http://youtu.be/zr9oYeB-XME
- IFFR: Alessio Genovese, EU013, L’ultima frontiera, Zabbara documentari, 2013.
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s